Uit Goede Bron (Prevenier, Howell & Boone, 2000)

Wat is waar en wat is niet-waar in de geschiedenis? Op die vraag zoeken auteurs Walter Prevenier, Martha Howell en Marc Boone een antwoord in het boek Uit Goede Bron. De hedendaagse tijdsgenoot moet zich voor kennis van het verleden baseren op bronnen. Dit kunnen archeologische sites, voorwerpen, literaire teksten, oorkonden, audiovisueel materiaal of getuigen zijn. Maar iedere individuele bron moet aan een kritische diagnose onderworpen worden om de inhoudelijke en formele echtheid ervan te achterhalen. Een aantal aangehaalde voorbeelden zijn de zogenaamde dagboeken van Hitler, die in het Duitse weekblad Der Stern verschenen of de vele vormen van kunstfraude. Eender welke bron moet voldoen aan een aantal vereisten om effectief bruikbaar te zijn voor de hedendaagse historicus. Dit is geen eenvoudige opdracht. In de eerste plaats is ook een onderzoeker nooit absoluut objectief. Een individuele bron is altijd een menselijke creatie, waarachter een ideologie, een sociaal-economische context en een levensverhaal zit verscholen. Die motieven moeten achterhaald worden vooraleer een bron effectief kan aangewend worden. Een intrigerend voorbeeld is de Watergate-casus. In de eerste fase liepen alle getuigenissen in de richting van niet-betrokkenheid van president Nixon. Theoretisch zou hier de unanimiteitsregel moeten toegepast worden, maar na diepgaand onderzoek van journalisten van de Washington Post en later van een onderzoekscommissie van de Amerikaanse Senaat kwam de betrokkenheid van Nixon toch aan het licht.

De auteurs tonen hun bevindingen aan de hand van verschillende actuele en minder actuele voorbeelden. Was Boris Jeltsin in 1991 door de Amerikaanse president Bush vooraf op de hoogte gebracht van de augustuscoup? Beval de Israëlische regering in 1982 de inval in de kampen Sabra en Chatilla in Libanon? Wat is een unieke bron waard, zoals de biografie van Karel de Grote door Einhard, een hoveling aan het Karolingische hof? Kan het DNA-onderzoek eindelijk zorgen voor het ‘harde’ bewijs, bijvoorbeeld in de eeuwenoude death row-problematiek? De auteurs halen hun mosterd verder in de samenwerking met andere disciplines, de sociale wetenschappen en de studie van tekst, tekens en taal voorop. Geschiedschrijving is geen exacte wetenschap, zoals de 19^e eeuwse positivisten hoopten. Maar in de geschiedenis kunnen wel een aantal wetmatigheden teruggevonden worden, zoals in de natuurwetenschappen. Ten tweede bestaat de geschiedenis niet uit ‘pure feiten’ zonder contextuele verbanden met politieke, sociale, culturele of economische systemen, zoals de objectivisten à la Ranke aannamen. Geschiedenis is een constructie door mensen, historische figuren of de massa, met bepaalde motivaties. En in de gebeurtenissen van vroeger zoekt de militant de materialen voor zijn zekerheden van vandaag.

Walter Prevenier (Zelzate, 1934) is historicus en hoogleraar aan de Gentse universiteit. Hij is gespecialiseerd in de Middeleeuwen, paleografie en oorkondenleer. Hij schreef het boek samen met zijn Gentse collega Marc Boone en de Amerikaanse professor Martha Howell.