De Oorlog in Joegoslavië (György Konrád, 1999)

In het voorjaar van 1999 zette de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie voor het eerst een aanvalsoorlog in, tegen de principes van de organisatie zelf. Het NAVO-verdrag is gebaseerd op wederzijdse verdediging en samenwerking tussen de ondertekende landen. Wanneer een land één van de NAVO-lidstaten aanvalt, mag die zich verwachten aan een collectieve tegenaanval. Maar in maart 1999 werd dit fundamentele principe even aan de kant gezet. Luchtaanvallen kleurden verschillende steden in Joegoslavië, toen nog bestaande uit Servië, Montenegro en Kosovo, zwart en rood. De NAVO achtte de oorlog noodzakelijk om humanitaire redenen, om de Albanees-Kosovaarse minderheid in Joegoslavië te beschermen tegen de Servische troepen van president Milosevic. De staten Bosnië en Herzegovina, Slovenië, Kroatië en Macedonië hadden zich begin jaren ‘90 al afgescheiden van Joegoslavië. De westerse landen steunden die separatistische stromingen. In Kosovo voerde de UCK een guerrillaoorlog tegen het Milosevic-regime. De UCK droomde openlijk van een groot-Albanese staat met Albanië zelf en de Albanese minderheden in onder meer Kosovo, Bosnië en Macedonië. De aanhoudende conflicten tussen Albanezen en Serviërs leidden tot een echte humanitaire ramp, duizenden doden, honderdduizenden vluchtelingen. De NAVO greep in het voorjaar van 1999 militair in en steunde hiermee de Albanees-Kosovaarse strijd tegen de Servische troepen van Slobodan Milosevic.

De Hongaarse schrijver György Konrád was één van de weinige kritische stemmen in die tijd. Hij hekelt het machtsvertoon van de NAVO in wat hij zijn achtertuin noemt, Kosovo. Konrád vindt de logica niet van dit militaire optreden. Enerzijds wil de West-Europese wereld zich voortdurend verenigen in de Europese Unie, terwijl men anderzijds voortdurend desintegratieve tendensen steunt op de Balkan. Hij gaat op zoek naar de redenen hiertoe, maar komt niet verder dan machtsvertoon. De NAVO luidde de oorlog in onder een aantal humanitaire noemers, zoals de bescherming van de Albanese minderheid in Joegoslavië en de afzetting van dictator Milosevic. Maar met die luchtbombardementen bereikt men net het omgekeerde. De troepen van Milosevic zetten zich nog meer af tegen de westerse landen en reageren hun frustraties gewelddadig af op de Albanese minderheid. Ten tweede vallen er veel te veel onschuldige burgerslachtoffers ten gevolge van die luchtaanvallen. Hierdoor wordt de bevolkingssteun vóór Milosevic en tegen het westen opnieuw groter. En ten vierde strookt de aanval absoluut niet met de grondprincipes van de NAVO. Dit is de eerste keer in de geschiedenis dat een NAVO-land een niet-NAVO-land aanvalt zonder legitieme aanleiding. Joegoslavië had namelijk geen NAVO-lidstaat aangevallen in de vorige jaren. Waarom zien de NAVO-leiders dit omgekeerde effect van hun actie niet in? De auteur stelt een aantal lastige vragen voor de leiders van die tijd. Hongarije trad twee weken voor het luchtbombardement op Kosovo toe tot de NAVO en Konrád voelt zich persoonlijk betrokken bij de activiteiten van de organisatie.

De joods-Hongaarse schrijver Geörgy Konrád (1933, Debrecen) maakte een aantal traumatische ervaringen mee in zijn leven. Hij overleefde het nazisme van Hitler, het communisme van Stalin en was een dichte getuige van de Joegoslavische leiders Tito en Milosevic. Konrád studeerde literatuurwetenschappen, sociologie en psychologie aan de universiteit in Boedapest. Zijn werk was verboden in het communistische Hongarije. Hij wordt gezien als één van de belangrijkste schrijvers van de twintigste eeuw. Hij is een zelfverklaarde aanhanger van de liberale democratie, de Europese integratie en de westerse oriëntatie van Hongarije.

De Leeuw van Vlaanderen (Hendrik Conscience, 1838)

Het historisch meesterwerk van Hendrik Conscience, De Leeuw van Vlaanderen, dompelt de lezer onder in de sfeer van de eerste jaren van de veertiende eeuw. Het Graafschap Vlaanderen van Gwyde van Dampierre verloor alle macht aan de Franse koning Philippe le Bel na een onrustige periode. De oude Gwyde trok met vijftig edelmannen en twee van zijn zonen, Willem en Robrecht van Bethune, bijgenaamd de leeuw van Vlaanderen om eerdere heldendaden, naar Parijs om genade te vragen aan de koning en om zijn dochter Philippa vrij te krijgen. Hun knieval levert niets op en de Fransen arresteren Gwyde en zijn gevolg. Jacques de Chatillon wordt de landvoogd van Vlaanderen en hij heerst met harde hand en neerbuigendheid over het Vlaamse volk. Pieter Deconinck en Jan Breydel, respectievelijk deken van de wevers en deken van de beenhouwers in het rijke Brugge, komen in opstand tegen die Franse bezetting van hun vaderland. Ze eisen de vrijlating van hun graaf. De Fransen pikken die Vlaamse eisen niet en drijven de belastingen op. Deconinck en Breydel willen hun vaderland bevrijden en bedenken een ambitieus plan. Ze beleggen hun troepen in de naburige bossen rond Brugge en verrassen de Fransen op een nacht met een ongenadige aanval. De bezetters en de leliaards, de Vlamingen die de Franse koning gezind zijn, vluchten de stad uit. De Vlamingen worden tijdens die Brugse Metten tonnen moed ingepompt. Maar de Franse koning berust op wraak en verzamelt meer dan zestigduizend troepen om komaf te maken met die Vlaamse boeren. De strijd ontaardt aan de Kortrijkse Groeningebeek en wordt jaarlijks op 11 juli herdacht als de Slag der Gulden Sporen, de Vlaamse feestdag.

Het magnum opus van Hendrik Conscience is een prachtig verhaal van Vlaamse heldenmoed tegen de vreemde bezetter. Het is geschreven in een periode van Vlaamse onderdrukking door Waalse bevelhebbers in de nieuwe staat België. Conscience wil de lezers met dit historische verhaal bewust maken van de Vlaamse heldenmoed in de geschiedenis. Net hierin ligt waarschijnlijk zijn grote succes. Hij raakte de mensen op gevoelige punten, waar de Vlaamse fierheid zeker toe behoort. Zijn werk werd veelvuldig gelezen en voorgelezen. Het is ook educatief een zeer belangrijk werk. De auteur werkt met tientallen voetnoten waarmee hij de mensen wil onderwijzen, overtuigen of inpalmen. Het werk is gebaseerd op historisch waargebeurde feiten, Conscience voerde uitgebreid onderzoek en bezocht de beschreven sites, maar soms wordt een loopje genomen met de realiteit. Dit is dan ook de grootste kritiek op het werk. Vooral de kortstondige terugkeer van de leeuw van Vlaanderen, Robrecht de Bethune, tijdens de Guldensporenslag, waarin hij honderden Fransen vermoord en de Vlamingen naar de overwinning leidt, is historisch nooit bewezen. Conscience weet de lezer ook te raken met een door het werk heen verstrengeld romantisch liefdesverhaal tussen Machteld, dochter van Robrecht, en Adolf van Nieuwland, een Vlaamse ridder. Hij beschrijft uitgebreid een aantal emotionele en passionele momenten waardoor de lezer dieper in het verhaal getrokken wordt.

Hendrik Conscience (1812-1883) schreef De Leeuw van Vlaanderen op 26-jarige leeftijd. Hij was de zoon van een Franse vader en Vlaamse moeder. Zijn eerste schrijfsels waren Franse gedichten. Inspiratie voor zijn grootste werk zou hij opgedaan hebben bij het bestuderen van het schilderij De Groeningeslag van Nicaise de Keyser. Hij werkte later onder meer als hulponderwijzer, vrijwilliger in het leger, klerk en tuiniersknecht, maar greep altijd terug naar zijn sterkste wapen, zijn pen. De Leeuw van Vlaanderen werd in veel kringen geprezen en hij verwierf, met een tiental jaar vertraging, roem en internationale erkenning.

Opiniestuk. Kan cycloon voor omwenteling zorgen?

De cycloon Nargis maakt alle gemoederen los. Birma/Myanmar is diep getroffen. De menselijke en materiële schade is onmeetbaar. Tienduizenden zijn gestorven, honderdduizenden zijn wanhopig op de vlucht. De internationale gemeenschap kijkt toe, wil helpen, maar kan niet. De militaire junta, State Peace and Development Council, laat vooralsnog geen pottenkijkers toe. De voormalige hoofdstad Rangoon en de Irrawaddy-delta zijn ontembaar getroffen. Het merendeel van de Birmezen leeft al decennialang zelfvoorzienend, kweekt groenten, fruit of rijst. Nargis bracht de rijstoogst onherstelbare schade toe. Miljoenen mensen moeten vrezen voor hun voedselaanvoer de komende weken, maanden, jaren. Het is angstig en spannend wachten op de noodzakelijke visa voor internationale hulpverleners. De Verenigde Staten stellen eisen op in ruil voor steun. In de huidige rampsituatie is dit echter niet gepast. Mensen moeten voorgaan op politiek. Daarom is het wachten op dat ene signaal van de militaire overheid, dat ene greintje menselijkheid van de senior-generals.

Nargis kan ook op politiek vlak een rol spelen. Het referendum is in bepaalde gebieden twee weken uitgesteld, maar de mensen zullen niet stemmen voor een door de junta omarmde grondwet. Zij zijn voor de zoveelste maal diep getroffen in hun waardigheid. Kon de junta maatregelen getroffen hebben? Interne bronnen melden dat de NASA vorige week woensdag, drie dagen vóór de ramp, het regime waarschuwde over een mogelijke gevaarlijke cycloon die zou razen over het zuiden van het land. Ook Thaise en Indische meteorologische organisaties hadden dit donderdag voorspeld. De junta reageerde niet. De bevolking werd niet preventief ingelicht of geëvacueerd voor het mogelijke gevaar. Alle militaire manschappen en middelen waren ingezet om de ja-campagne voor het grondwettelijk referendum tot een goed einde te brengen. Met intimidatie, terreur, geweld en opsluiting. Birma zou ja stemmen op de nieuwe grondwet.

Zal de bevolking dit laten gebeuren eens ze hiervan op de hoogte zijn? Of volgen nieuwe opstanden zoals in augustus-september 2007? Een anonieme man vroeg zich na de ramp af waar de militairen bleven met hulp. “In september stonden ze hier snel toen ze hun wapens moesten boven halen.” Bij nieuwe opstanden moet de internationale gemeenschap wel ingrijpen als ze haar grondbeginselen trouw wil blijven. Birma is stilaan een groot gevaar voor de regionale stabiliteit. Kan Nargis voor het einde van dit regime zorgen?

(Paul Cobbaert – 06/05/08)