Pleidooi voor individualisme. Een gesprek met Dirk Verhofstadt

GENT – Dirk Verhofstadt is auteur van een aantal hoog aangeschreven boeken zoals Pleidooi voor individualisme of De derde feministische golf. Hij is een belangrijk ideoloog in de Belgische liberale traditie. Vandaag houdt hij opnieuw een pleidooi voor ruime uitbreiding van de Europese Unie en voor individualisme als leidraad in de samenleving. “Individualisme is de meest positieve kracht in de geschiedenis,” aldus de man. Een gesprek over Turkije en de Europese Unie, het feminisme en de hoofddoek, het kosmopolitisch humanisme en het individualisme.

We fietsen met Dirk Verhofstadt (52) van het Sint-Pietersstation naar zijn rustige woning aan de rand van Gent. Anderhalve kilometer. Dirk Verhofstadt is geen begenadigd wielrenner als zijn broer Guy. Vroeger speelde hij voetbal. Door een aantal zware blessures haakte hij af. “Ik doe nog zelden aan sport”, vertelt hij. Aangekomen in zijn woning toont hij met enige trots zijn honderden boeken tellende kast. “Mensen lezen veel te weinig,” vindt hij.

Dirk Verhofstadt is adviseur van Patrick Dewael, vice-premier en Minister van Binnenlandse Zaken. Hij is ook actief in Liberales, een onafhankelijke denktank binnen de liberale beweging. “Liberales wil het liberale gedachtegoed verspreiden over Vlaanderen en Nederland. We genieten veel belangstelling vanuit landen als Engeland en Frankrijk. Onze periodieke nieuwsbrief zullen we ook uitgeven in die talen.” De naam Liberales is afkomstig van de eerste liberale politieke partij in Europa, namelijk in Spanje in het begin van de 19^e eeuw. Het spijkerschrift in het symbool staat toepasselijk voor vrijheid.

Turkije in de Europese Unie

Dirk Verhofstadt vindt de Europese Unie een belangrijk gegeven. Hij verwijst naar de boeken van de Nederlandse auteur Geert Mak. “Dramatische gebeurtenissen in de eerste helft van de 20^e eeuw leidden tot de Europese samenwerking,” begint hij. “Denk maar aan het fascisme, het extremisme, het communisme of de beide wereldoorlogen. Die Europese Unie is het meest succesvolle project in de geschiedenis. Het opzet van nooit meer oorlog slaagt, althans binnen de grenzen van de Unie.” Om die reden is Verhofstadt voorstander om de Unie uit te breiden naar andere landen. “Ik verwijs hierbij naar de historische woorden van Jean Monnet: wij verbinden geen staten, wij verenigen mensen. Ook Monnet zag geen finaliteit in de Europese eenmaking. Ik weet dat mijn idee nogal utopisch is, maar voor mij bestaan geen grenzen aan het verenigen van landen. De finaliteit voor mij is de Kantiaanse wereldvrede of het wereldburgerschap. In de kwestie Turkije wil ik toevoegen dat het land een belangrijke historische invloed heeft gekend van de Griekse beschaving en het Romeinse rijk. Waar eindigt Europa dan geografisch? Als we echter Turkije niet willen opnemen, kan men stellen dat landen met een andere religie niet welkom zijn in onze unie. Voor mij telt enkel het individu, of dit nu een Turk of een Koerd is. Iedereen moet de mogelijkheid hebben te genieten van de rechten en vrijheden van de Europese Unie. Natuurlijk moet Turkije nog een lang proces doorlopen vooraleer ze zullen voldoen aan de voorwaarden tot toetreding. Iedere kandidaat-lidstaat moet voldoen aan het acquis communautaire (het omzetten van de Europese regels in de nationale wetgeving, nvdr). Maar voorbeelden als Spanje, Portugal of Griekenland tonen aan dat landen vrijwillige democratieën kunnen worden na toetreding tot de Unie. Een democratie kan niet zomaar opgelegd worden. Zie het voorbeeld van Irak.”

Verhofstadt benadrukt het historisch belang van de Unie. “Mensen mogen niet vergeten waarom die initiële Europese samenwerking gestart is. Om oorlog te vermijden! Echter, het historisch besef verdwijnt bij de jongere generaties. Zij hebben de relaties tussen de Gaulle en Adenauer of Kohl en Mitterand niet gekend. De Hongaar Gyorgy Konrad was een groot voortrekker van toetreding van Hongarije tot de Unie. Hij had zelf het nazisme en het communisme overleefd en was als de dood voor een nieuw totalitair regime.” Verhofstadt beseft wel dat de instellingen van de Europese Unie moeten aangepast worden. “Ik ben een voorstander van een Europese federatie: één leger, één buitenlands beleid, misschien zelfs een Europese belasting. Het vetorecht moet afgeschaft worden om aanpassingen mogelijk te maken. Maar over het algemeen ben ik voorstander om eerst uit te breiden en daarna te verdiepen. Bolkenstein, een prominent tegenstander van Turkse toetreding, heeft op één punt wel gelijk: het uitbreiden van de Unie is het uitbrengen van stabiliteit en het inbrengen van instabiliteit. Maar dan stel ik de vraag: wat is nu het belangrijkst?”

Kosmopolitisch humanisme

In zijn recentste boek De derde feministische golf (2006) sprak Verhofstadt onder andere met de Nederlandse Ayaan Hirsi Ali over het recht op zelfbeschikking van moslimvrouwen. Het werk klaagt de onderdrukking van de moslimvrouw aan. “Dit boek is een vervolg op mijn vorig werk, Pleidooi voor individualisme. Dit laatste is de meest positieve kracht in de geschiedenis. Individualisme is geen egoïsme. Individualisme betekent het recht van elke mens om zelf invulling te geven aan zijn leven, om zelf beslissingen te nemen. Alles wat hiertegen ingaat, zoals het gedwongen moeten trouwen of het verplicht dragen van een hoofddoek in welke cultuur dan ook, moet bestreden worden. In mijn laatste boek beschrijf ik de drie mogelijkheden in deze discussie. Ten eerste kan men het cultuurrelativisme toepassen. Dat betekent dat men zich niet inlaat met andere culturen, want alle culturen zijn gelijkwaardig. Zo moeten we onze ogen sluiten voor bijvoorbeeld vrouwen die ter dood gestenigd worden, zoals recent gebeurde in Nigeria. Dit leidt tot onverschilligheid en is voor mij onacceptabel. Ten tweede ben ik tegen het monoculturalisme. Extreem-rechts is voorstander van assimilatie van alle culturen. Dit gaat absoluut in tegen de individuele vrijheid. Ik pleit voor een derde weg, het kosmopolitisch humanisme. We aanvaarden een viertal fundamentele grondrechten: vrijheid van meningsuiting, scheiding kerk en staat, gelijkwaardigheid van elke mens en het recht op zelfbeschikking. Binnen die fundamenten is alle diversiteit mogelijk. Aan de basis van dit idee ligt het universele en dat kan ik empirisch bewijzen: iedere mens zal weerstand bieden tegen het onvrijwillig ondergaan van lijden. Het feit dat dit bestaat, wijst op die fundamentele grondrechten.”

Verhofstadt gaat ook dieper in op de actuele problematiek rond de hoofddoeken. “Ik heb in het algemeen geen problemen met wat mensen dragen. Kledijvoorschriften zouden ten andere zeer antiliberaal zijn. Maar een overheid moet altijd neutraal zijn en daarom kunnen mensen in overheidsfuncties met een zeker gezag geen religieuze symbolen dragen. Ook leerkrachten in het openbaar onderwijs vallen hieronder. Mensen die zich hier niet aan houden, beperken zichzelf op de arbeidsmarkt. Ik ben voorstander van het systeem in Frankrijk: de zogenaamde wet op de laicité.”

De waarheid zit in een boek

“Het individu staat centraal in een open samenleving,” legt Dirk Verhofstadt zijn ideologie verder uit. “Maar de overheid is wel noodzakelijk voor bepaalde mensen. We hebben een sterk onderwijsnet en een goede sociale zekerheid nodig. Ook minderbedeelden, gehandicapten of bejaarden moeten hun recht op zelfbeschikking kunnen gebruiken. Egoïsme staat voor eigenbelang, desnoods ten koste van anderen. In het individualisme geldt dit niet. Het eigenbelang en de open samenleving lopen hand in hand.”

Zijn de mensen echter klaar voor die open en vrije samenleving? In een vrij en democratisch land stemmen meer dan een kwart van de mensen voor de ideologie van een gesloten samenleving. “Ten eerste wil ik benadrukken dat, indien Karl Popper vandaag zou terugkeren, hij positief verrast zou zijn door het succes van de Europese Unie. Natuurlijk loopt niet alles perfect. Maar de mensen worden angst en onzekerheid aangejaagd door politici. En niet alleen door extreme partijen. Zie maar naar de aanvallen op het consumentisme.”

“Ik ben een wereldburger,” besluit Verhofstadt. “Mensen moeten meer lezen. De waarheid zit verscholen in alle wereldliteratuur, niet in de bijbel of de koran.” U bent gewaarschuwd …

(Paul Cobbaert – 15/11/07)

Blinde Regen: Centraal-Azië in de frontlijn (Bruno De Cordier, 2005)

Centraal-Azië is één van de grootste onbekende gebieden voor de westerse wereld. Het gebied strekt zich in ruime zin uit van de Kaukasusrepublieken Georgië, Armenië en Azerbeidzjan tot Xinjiang, de meest westelijke provincie van China. De meeste landen behoorden in de periode 1917-1991 tot de Sovjet-Unie, op Iran, Afghanistan, Pakistan en Xinjiang na. Het uitgestrekte gebied herbergt vele verscheidene volkeren en culturen. Pas na de aanslagen van 11 september trad het gebied uit de duisternis. De Taliban en Al Qaeda, de boemans van het westen, verschuilen zich namelijk in de uitgestrekte berggebieden, steppes en woestijnen van Centraal-Azië. De Verenigde Staten en Rusland versterkten hun militaire aanwezigheid in het gebied in naam van de War on Terror. De Kaspische Zee met haar olie- en gasrijkdommen is een andere oorzaak van de groeiende interesse. De Kaspische bodemrijkdommen vormen aangename reserves om het monopolie van de OPEC te ondergraven. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie ontstond grote chaos in Centraal-Azië. Machtige clans, smokkel- en drugsbendes of oliebaronnen grepen de macht. Voor de bevolking vindt vooralsnog geen positieve evolutie plaats. Land- en waterconflicten (Tadzjikistan, Nagorno-Karabach, de verdeling van de Kaspische Zee), de Gouden Sikkel, samen met de Gouden Driehoek goed voor 90% van de opiumproductie in de wereld, islamistische groeperingen (Harakat ul Islamiyyah Ozbekistan, Hizb ut Tahrir, neo-Taliban) en etnische spanningen (Xinjiang, Georgië versus Ossetië) bepalen het landschap.

Bruno De Cordier omschrijft het leven in Centraal-Azië op macro- en microniveau vanuit een jarenlange werkervaring in het gebied. De Cordier is momenteel onderzoeker aan de Gentse universiteit, maar leefde meer dan vijf jaar in Centraal-Azië. Hij werkte onder andere voor de Verenigde Naties en als correspondent voor de krant De Standaard. Vanuit zijn persoonlijke belevenissen en gesprekken vertelt hij de grote verhalen in de verschillende republieken. Hij analyseert de verschillende processen sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Hoe mensen proberen te overleven. Hij relativeert de islamistische bewegingen in Centraal-Azië. De islam wordt er niet extreem beleefd zoals het wahabisme in Saudi-Arabië of het salafisme van de Taliban of Al Qaeda. In de Centraal-Aziatische islamtraditie staat de persoonlijke band met God centraal, het soefisme genaamd, een vreedzame geloofsbeleving. Bepaalde belangengroepen gebruiken echter het denkbeeld van het islamisme om een oorlog te rechtvaardigen, aldus De Cordier. De oorlog in Tsjetsjenië geldt hier als schoolvoorbeeld. Hij gaat scherp in tegen de aanwezigheidspolitiek van Rusland en de Verenigde Staten. Proxy warfare, of oorlog via tussenpersonen, is de meest populaire manier van oorlogsvoeren. De Cordier beschrijft de belangrijkste spanningen in het gebied en hoe die gekaapt worden door de grote mogendheden, veelal in teken van de war on terror.

Het boek is een absolute aanrader voor zij die meer willen weten over dit interessante, vol van intriges doorspekte gebied.

Ex drummer (Herman Brusselmans, 1994)

Drie losers met een handicap kloppen aan bij een beroemde schrijver met de vraag de drummer van hun nieuwbakken rockgroepje te worden. De zanger heeft een stemprobleem, de homoseksuele bassist een stijve arm en de gitarist is doof. De bekende man wil meedoen op de voorwaarde van een éénmalig optreden. Zijn handicap is niet zijn huid vol acne, maar zijn slechte drumkwaliteiten. De repetities verlopen, ondanks doorlopend geklaag, gevloek, geneuk, gezuip, gesnuif of gevecht, vlot en de groep speelt haar eerste optreden onder de naam The Feminists. De vertellende persoon haalt alle personen , de homo’s op kop, snoeihard neer, klopt er lustig op los, vermoordt een voormalig militair en laat ook de Minister van Hygiëne een poepje ruiken. Toch houdt hij zielsveel van zijn vrouw en komt zijn gevoelsmatige kant naar voren. Het verhaal eindigt in het begin …

Verrassingen in het leven, die zijn in deze tijden ver te zoeken. Dat is de tragedie van de geschiedenis. Alles is eigenlijk, in wezen, helemaal niks.

Brusselmans haalt snoeihard uit naar alle kwalen in de maatschappij. Hij spot in zijn eigen stijl met alles en iedereen, maar benadrukt toch de goede relatie van de vertellende persoon met zijn vrouw. Aan absurditeiten, overdrijvingen of overdreven vulgariteiten geen gebrek, soms op het randje af. De ik-persoon is volmaakt gelukkig, redelijk ziek en verteerd door levenstwijfel en doodsverachting. Dit wordt de rode draad in het verhaal. Alle figuren van de maatschappij komen aan bod: de minister die zijn vrouw misbruikt, de homo en de zigeuner, Hitler en de zes miljoen joden, de koning van Siam en het cynisme, de druggebruiker en de moordenaar, de jonge studente en de Dikke Lul of de burgemeester en zijn rijkeluiszoon. Brusselmans laat in de roman echter ook een gevoelsmatige kant spelen. De ik-figuur die telkens bij zijn vrouw terecht kan, maar die ook de dove man, die zijn kind verliest, blijft steunen, ondanks de oorspronkelijke innerlijke haat voor de snuiver en zuiplap.

Herman Brusselmans (°1957, Hamme) is een gevierd en gehaat Vlaams schrijver. Hij vestigde zich in 1986 in Gent, waar hij Germaanse filologie studeerde. Zijn eerste literaire werken dateren van de jaren ‘80. Hij kenmerkt zich door een hoog-autobiografische schrijfstijl, waarin drank, seks, drugs en verveling terugkerende thema’s zijn. Hij dankt zijn bekendheid mede aan zijn vele televisieoptredens in allerlei talkshows of discussieprogramma’s en aan zijn beruchte columns. Maar Brusselmans is ook veel verguisd om zijn ééntonig of zelfs plat of schunnig taalgebruik. Een beledigende opmerking over modeontwerpster Ann Demeulemeester leverde hem een proces en een tijdelijk verbod op verspreiding van één van zijn boeken op.

Griekse Mythologie (Sofia Souli, 1999)

Met behulp van een handige stamboom schetst Sofia Souli het ontstaan van de wereld naar de Griekse mythologie. De eerste goden, de door Zeus gewonnen Titanen- en Gigantenstrijd, het ontstaan van het menselijk geslacht, alles komt aan bod in dit werk. In een tweede deel gaat Souli dieper in op de individuele goden. Vooral de twaalf Olympische goden worden uitvoerig belicht. Daarna komen de helden, van wie de meeste halfgoden zijn, aan bod. Denk aan de onvergetelijke avonturen van Herakles, Theseus of Daedalus en Icarus. De laatste twee delen belichten de onsterfelijke epen van de grootste dichter aller tijden, Homerus. Zijn Ilias beschrijft de strijd van de Grieken tegen de Trojanen. De Grieken, in eerste instantie aangevoerd door Achilles, overwinnen na een briljante zet van Odysseus. Die laatste keerde na de overwinning terug naar zijn vaderland Ithaca. Zijn met hindernissen overspoelde terugkeer beschrijft Homerus in zijn twee epos, de Odyssee. In het laatste deel gaat Sofia Souli dieper in op dit werk.

Griekse Mythologie is een aanrader voor eenieder die meer wil weten over de Griekse geschiedenis, de Griekse cultuur, de denkwijze van de mensen in de mythische tijden of het ontstaan van de wereld. Sofia Souli beschrijft voornamelijk in de eerste hoofdstukken op overzichtelijke wijze de verschillende godenverhalen. In de laatste twee delen wordt het soms onoverzichtelijk voor de leek, zeker door de vele nieuw toegevoegde namen, die niet in de stamboom van titanen, goden en helden voorkomen. Een tweede minpunt is de soms zwakke vertaling naar het Nederlands. Souli legt wel de nadruk op de relativiteit van haar werk. De Griekse mythologie kan beschreven worden uit verschillende invalshoeken. Iedere God wordt door een andere auteur anders beschreven. Zo is van vele goden niet duidelijk wie nu vader en moeder zijn. De minpunten kunnen echter niet op tegen de doelstelling van dit werk: een inleiding zijn voor eenieder die meer wil weten over de Griekse mythologie in het algemeen.

Een Geschiedenis van België (Marc Reynebeau, 2005)

In zijn eigen navolgbare stijl schetst Marc Reynebeau een helder en compleet overzicht van dat kleine landje aan de Noordzee. België ontstond in 1830 als een compromis van de grote mogendheden en is in bijna twee eeuwen geëvolueerd naar een federale staat. Voor ieder die meer wil weten over de vaderlandse geschiedenis is dit werk een must. Reynebeau verhaalt niet enkel de macrostructuren en de grote lijnen, maar ook de microsamenleving, de invloed die de kleine man had in de evolutie van België. Hij zoomt in op betekenisvolle details en wisselt af met abstracte overzichten of wetenswaardige lijstjes. We lezen niet enkel over Leopold II, Wilfried Martens of Hugo Claus, maar ook over Sandra Kim en Koen Wauters. Peter Vandermeersch, hoofdredacteur van De Standaard: ‘Reynebeau tekent met verve een geschiedenis van dit fascinerende land. Hij doet dat met het briljante inzicht van de historicus en de trefzekere pen van de journalist.’

Marc Reynebeau (Albertstad, 1956) is een Vlaams journalist, columnist en historicus. Hij schreef lange tijd voor het weekblad Knack en de krant De Standaard. Hij werd geboren in Albertstad in Belgisch Congo en keerde op 12-jarige leeftijd terug naar België. In 1977 studeerde hij af als licentiaat in de geschiedenis aan de Gentse universiteit. Als televisiefiguur is hij voornamelijk bekend van het programma De Slimste Mens Ter Wereld waar hij presentator Erik Van Looy ondersteunde als jurylid. Voor canvas tourde hij met Johnny Rotten door Engeland voor Reynebeau & Rotten. Hij wordt beschouwd als één van de meest vooraanstaande kenners van de Belgische geschiedenis.